Ticaret hayatında bazen tek bir evrakın kaybolması, yıllarca emek verilerek kurulan bir işletmenin geleceğini tehlikeye atabilir. Özellikle ülkemizde hâlen yaygın olarak kullanılan çekler, ticari hayatın vazgeçilmez ödeme araçlarından biri olmayı sürdürmektedir. Ancak son yıllarda iş dünyasının sessizce büyüyen bir sorunu vardır: Kargoda kaybolan veya çalınan çekler.
Devamını Oku
Bir şirket düşünün; borcunu zamanında ödemiş, ticari ilişkilerini eksiksiz yürütmüş olsun. Ancak kargoda kaybolan tek bir çek nedeniyle banka hesapları bloke ediliyor, araçlarına haciz geliyor ve yıllarca sürecek davalarla karşı karşıya kalınıyor. Hatta ticari işletmeler, aynı çeki iki kere ödemek zorunda kalabiliyor. Bugün birçok iş insanı için bu senaryo maalesef bir kurgu değil, acı bir gerçektir.
Birçok iş insanı, kendi düzenlediği ya da müşterilerinden aldığı çekleri ciro ederek ticari ilişki de bulunduğu kişi veya şirketlere göndermektedir. Hız ve pratiklik nedeniyle çoğu zaman tercih edilen yöntem ise kargo şirketleridir. Ne var ki, bu kolaylık kimi zaman telafisi son derece güç sonuçlar doğurabilmektedir. Çünkü gönderilen çeklerin bir kısmı kaybolmakta, bir kısmı ise kötü niyetli kişilerin eline geçmektedir. Burada hemen şunu belirtmeliyiz ki, kargoyla gönderilen çeklerin, teminatlı gönderilenler hariç olmak üzere, beyan edilmeden gönderilmesi halinde TTK. 898/1-a hükmü uyarınca kargo şirketinin hiçbir sorumluluğu bulunmamaktadır.
Burada önemli ve riskli olan hal; çekin kargoda kaybolması ya da çekin çalınması halinde çekin ibraz sürelerinden önce 3.kişilerin eline geçmesidir. Günümüzde en çok rastladığımız olay budur. Çekler bir şekilde kargo çalışanları ya da 3. kişilerce çalınıyor, sahte kaşe ve içi boş tabela şirketi diye tabir ettiğimiz şirketlerin cirolarıyla ödeme günü geldiğinde bankaya sunuluyor ya da vadesinden önce faktöringlere verilerek paraya çevriliyor. Günü geldiğinde ödenmemesi halinde ise bu kişilerce ihtiyati haciz kararı alınarak, çekte imzası bulunan herkes cebri icra tehdidi ile karşı karşıya kalıyor. Araçlarına, taşınmazlarına, banka hesaplarına, menkul mallarına ve 3.kişilerdeki hak ve alacaklarına dahi haciz konulabiliyor. Bu durum ise iş insanları için telafisi imkansız zararlara sebebiyet verebiliyor hatta ticaret hayatının bile bitmesine, iflas etmesine neden olabiliyor.
Çeklerin kaybolması ya da çalınması halinde neler yapılmalıdır?
Bu durumda derhal Cumhuriyet Başsavcılığa suç duyurusunda bulunulmalı ve TTK 651. Maddesi uyarınca kıymetli evrakın iptali davası açılmalıdır. Ancak burada hemen şunu belirtmeliyiz ki, bu davayı çeki keşide eden kişi açamaz ancak cirantalar açabilir. Bu davanın açılması halinde mahkemeler genelde çek bedelinin % 15’i kadar teminatın yatırılması halinde tedbiren çekin ödenmemesi kararı veriyor. Bu halde dahi çekin üzerinde imzası ve cirosu bulunan kişiler bu riskten kurtulamıyor.
Çünkü ibraz süresi içerinde çekin muhatap bankaya ibraz edilmesi ve çekin bankaca ödenmemesi halinde söz konusu çek hakkında ilgili mahkemelerce ihtiyati haciz kararı verilebiliyor ve yine icraya konulabiliyor. Bu durumda çekte imzası bulunanlar, çeki elinde bulunduran alacaklılara karşı bu sefer icra takibinden sonra açılacak olan Menfi Tespit Davası açmak zorunda kalıyor. Bu davanın açılmış olması halinde mahkemeler yine %15’ten aşağı olmamak kaydıyla göstereceği teminat karşılığında, mahkemeden ihtiyati tedbir yoluyla icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmemesini isteyebilir. Bu durum yine icra dosyasındaki konulan hacizleri, hatta haczedilmiş malların paraya çevrilmesini de durdurmayacaktır. Ancak çek bedelinin ve icra masraflarının da icra dosyasına yatırılması gerekecektir.
Bütün bunlar değerlendirildiğinde bu bedelleri ödeme gücü olmayan, ödeme gücü olsa dahi mahkeme süreçlerinin yıllarca devam edeceği, hatta davaların kazanılması halinde dahi bu bedellerin içi boş tabela şirketlerden alınamayacağı, ayrıca çek borçlularının bu parayı birde ticari ilişki içerinde bulundukları cari hesap alacaklılarına karşı ödemek zorunda kalacağı, yani bir borcu iki kere ödemek zorunda kalacağı, ihtimali düşünüldüğünde; kargoyla çek göndermenin ne kadar riskli ve çözümü neredeyse imkansız olduğu anlaşılacaktır
Son zamanlarda çeklerin kaybolması ya da kargoda çalınması olayı iş insanlarının kabusu haline gelmiştir. Bu durum yukarıda da anlatmaya çalıştığım sürecin ve çözümün neredeyse imkansız olduğunu bilen kötü niyetli kişilerin haksız menfaat sağlamalarına neden olmaktadır. Kanaatimce çeklerin çalınması olayı münferit olarak değil tam da tersine kargo çalışanları, paravan şirket sahipleri, bir takım finans kuruluşu çalışanları tarafından organize şekilde yürütüldüğü tahmin edilmektedir.
Bu durumun önüne geçilmesi için neler yapılmalı ve çözüm önerileri nelerdir?
- Çek gönderimi mümkün olduğunca fiziksel yöntemlerle yapılmalı.
- Çeklerin kargo ile gönderilmesi halinde teminatlı- güvenceli yöntem kullanılmalıdır.
- Çok sık çek alışverişi yapılan firmaların bulunduğu yerde bir bankadan hesap açtırılıp; yine o banka şubesine çek alma yetkisi verilerek, alınacak çekler o şubeye teslim ettirilmelidir.
- Bir an önce dijital çek uygulamalarının yaygınlaştırılması ve finansal sistemin dijital dönüşümünün sağlanması gerekmektedir.
- Odalar, borsalar ve ilgili STK’ların teminatlı gönderim yönteminin daha ucuz ve sağlıklı bir şekilde hizmet sağlaması için çeşitli kurum ve kuruluşlarla iş birliği içinde olması protokoller imzalanması gerekmektedir.
- Adalet Bakanlığı ve finans kuruluşlarının çalışma esasını düzenleyen BDDK arasında söz konusu olayların önüne geçilmesi için görüş alışverişinde bulunup daha sıkı düzenlemelerin getirilmesi sağlanmalıdır.
Sonuç
Bir çekin kaybolması yalnızca bir evrakın kaybı değildir. Bazen bir şirketin nakit akışının bozulmasına, yıllarca sürecek davalara ve sonucunda işletmelerin ticari itibarının zedelenmesine neden olabilmektedir. Ticaret güven üzerine kuruludur. Güvenin korunabilmesi ise risklerin önceden görülmesi ve gerekli tedbirlerin zamanında alınmasıyla mümkündür.
Av. Emrah Çağrı YENİ
OSİAD Genel Sekreteri
e-mail:av.emrahcagriyeni@gmail.com